Doğuda Venedik Elçileri  

Seyahatnameler çok önemli tarih kaynaklarıdır. Elçilik raporları da Seyahatname türünden kabul edilmektedir. Venediğin Uzun Hasan nezdindeki elçileri Katerino Zeno ve Ambroco Kontarini'nin raporları'nın olduğu kitap Tarihçi Prof. Tufan Gündüz tarafından Farsçadan çevrilmiş. Yeditepe Kitabevinin tanıtım yazısı Venediklilerin uzun Hasana duyduğu muhabbetin sebebi hakkında fikir vermekte, özetlersek Osmanlıların ve Fatih'in batıda ilerleyişi Venediklileri telaşlandırmış ve Doğu'da müttefik arayışına girişmişler.  Osmanlılarla Akkoyunlular'ın arasına soğukluk girmesiyle 1471 de Katerino Zeno Uzun Hasan'a elçi gönderilmiş. 1474’te ise Barbaro ve Koıntarini birlikte elçi gönderilmiş. Maksat Uzun Hasan'ı Osmanlılarla savaşmaya ikna etmek miş. 

K. Zeno başlangıçta uzun Hasan Bey tarafından soğuk karşılanarak geri çevrilse de niyetinden vazgeçmez, Avrupa’ya yönelir ve birbiriyle harb etmekte olan Litvanya kıralı Kazimir le Macar Kıralı Matyas Korvinus arasında mekik dokur. Ve yaklaşan Türk tehlikesine karşı iki kıralı anlaştırmaya muvaffak olur.  Muradına eren elçi neticede Erzincan’ın Çayırlı ilçesi yakınlarında ki Otlukbeli savaşında gözlemcidir. Venedik diplomasisinin zaferi… İki Türk Devletini kapıştırmak için uğraşan elçilerin ibretlik marifetleri. 

Uzun Hasan’ın herkesin tahta layık gördüğü oğlu Uğurlu Mehmet bey'in babası ile arası açılmış ve Osmanlılara sığınmıştır. Fatih Uğurlu Mehmede kızı Gevher han sultanı verir. Babasının öldüğü haberi üzerine İran'a dönen Uğurlu Mehmed kandırılmıştır ve babası hayattadır, entrikaya inanan talihsiz oğul katledilir. İleride kısa bir süre Akkoyunlu tahtına geçecek olan Göde Ahmet Bey Fatih Sultan Mehmed'in torunudur.  Uzun Hasan 1478 de ölür. Çocukları arasında taht kavgası başlar. 

Hayatta kalan oğullardan Yakup ağabeyi Maksud Mirza’yı öldürerek tahtı gasp eder, uzun zaman hüküm sürer, ölünce yerine kardeşi Elvend bey geçer. 

Uzun Hasan'ın bir başka eşi Tırabzon Rum İmparatoru’nun kızı Despina hatundur. Despina’dan olan oğul, babanın ölümü üzerine kardeşleri tarafından derhal öldürülmüştür. Kızları da korkudan Şama kaçar.  Kızlardan biri, Marta Erdebil şeyhi Haydar ile evlidir ( Alemşah Hatun) ,  Despina'nın torunu, Marta'nın oğlu bize hiç yabancı değil, Şah İsmail! 250 yıl Osmanlıların başını ağrıtacak Safevi Hanedan'ının kurucusu. İran’la Osmanlı arasında ki çekişme de, sanıldığı gibi 1639 da ki Kasrı Şirin andlaşmasıyla bitmemiş, sonra da devam etmiştir. 

Osmanlı'da kardeş katlini, oğul katlini, soy sop meselesini ikide bir de ısıtanlar akraba devletler içinde olanları bilmez. Bilse de susar, işine öyle gelir çünkü. Aslında mesele KUT meselesidir. Kut paylaşımı kavgasıdır. Şeyh Safiyüddin İsmail'in öncelikli düşmanı Osmanlı değil öz dedesinin devleti Akkoyunlu imparatorluğudur. İş başına geçince önce kendi anası Marta hanımı babasından başkası ile evlendiği için öldürtür, Akkoyunlu'yu da yıkar, Akkoyunlunun bir başkenti Tebriz, diğeri Diyarbakır'dır, yorumu okuyanlara bırakıyorum. 

Seyahatnameler, pek çok Macar’ın, Lehistanlı soyluların, Almanların, özellikle Fransızların yazıp bıraktıkları tarihimize ışık tutmakta ama biz Türk okurları bunların farkında değiliz. Saman alevi gibi gelip geçici piyasa kitaplarına para veriyoruz. Fransız seyahatnamelerinde Türkiye adlı kitap Türk Tarih Kurumu tarafından basılalı hayli zaman oldu. Fransız Üniversitelerinde de Seyahatnameler Araştırma Merkezi kurumları var bildiğim kadarıyla. Uluslararası ilişkiler okuyan öğrenciler seyahatnameleri okumalı, mesleklerinde ilerlemek gibi niyetleri varsa eğer.   

Nazan Sezgin

HaberKültür.Net