OSMANLI MİLLET SİSTEMİ                  

Millet sistemi Osmanlı İmparatorluğu’nda, imparatorluk içerisinde yaşayan dini toplulukların yönetim biçiminin ismidir. 20. asrın başlarına kadar Osmanlı literatüründe millet aynı dine veya mezhebe inanan insan topluluğunu ifade etmek için kullanılmıştır. Osmanlı Devleti’nde Rum milleti, Ermeni milleti ve Yahudi milleti vardır. Eğer Ortodoks dinine mensup iseler Rum, Musevi ise Yahudi, Gregoryan ise Ermeni sayılmışlar, bütün Müslümanlar ise dil,kültür,ırk farkı gözetilmeksizin Müslüman milleti olarak adlandırılmıştır. Bu üç milletin başında doğrudan doğruya Osmanlı padişahına bağlı din adamları bulunuyordu. Devlet bu topluluklarla ilgili sadece bu kişileri muhatap kabul etmiştir.                   

Osmanlı Devleti toplum üzerindeki yetkilerini yönetim,maliye ve askerlik konuları ile sınırlandırmıştır. Bunların dışında kalan tüm alanlarda o milletlerin kurumlarını serbest bırakmışlardı. Gayrimüslimlerin kendi alanlarındaki nikah akdi, çeyiz, nafaka, veraset, vasiyet ile ilgili işleri kendi mahkemeleri tarafından görülmekte idi. Patrikhane mahkemesi suçluları yargılamakla kalmıyor;bazen sürgüne bazen de kürek cezasına mahkum edebiliyordu. 

Osmanlıların uyguladığı millet sistemi her şeyden önce farklı din ve mezhepler arasında çatışmayı önleyen güçlü bir merkezi devlet şartına bağlı idi.

Devletin hakim unsuru olan Müslümanlar ve İslam hukukuna göre zımmi sayılan gayrimüslimler varlıklarını Fransız İhtilali’ne kadar devletin gözetiminde, birbirlerine karışmadan ve rekabet içerisinde sürdürmekte idiler. Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler olarak protokolde yer alan gayrimüslimler Yunanlıların devlet kurması ile Rumlar, Rus-İngiliz-Alman desteği ile faaliyete geçen Ermeniler devletin gözünden düşmüş,onların yerine Yahudiler 20 yüzyılın başlarında devlette yer almaya başlamışlardır. 19. yüzyıl sonlarında gayrimüslimlerin yerine ekaliyetler tabiri yer alacak, dış baskıların artması bu azınlıkların Osmanlı millet sistemi içerisinde barınmasını engelleyecektir. Osmanlıların Osmanlı vatandaşı yaratma ideolojisi Balkan Savaşları sonunda çökmüş yerini pantürkçü ve panislamist siyasetlere bırakmıştır. Osmanlı millet sisteminin 19. ve 20. yüzyıla uyum sağlayamaması Osmanlı aydınlarının ve idarecilerinin Tanzimat, Islahat, Kanun-i Esasi ve Meşrutiyetler gibi anayasal çabaları azınlıkların ( gayrimüslimlerin) isyanını engelleyemeyecektir. 

Sömürgeciliğin hız kazanması Osmanlı İmparatorluğu’nun Şark sorunu, hasta adam gibi adlandırmalarla isimlendirilmesi, bunun hakkında alınan kararların göstergesi sayılabilir.

Birinci Dünya Savaşı sırasında Wilson’un ve Lenin’in ‘ulusların kendi kaderini tayin etme hakları’ konusundaki vurguları dünyanın gidişatını göstermektedir. Özellikle Balkan Savaşları’ndan sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti  29 Eylül 1913’te Bulgarlarla yaptığı İstanbul Antlaşması’na benzer bir nüfus mübadelesini Yunanlılara da önermiştir. Yunanlıları böyle bir düzenlemenin gerekliliğine ikna etmek için Batı Anadolu ve Doğu Trakya’daki Ortodoks nüfusun tahliyesine başlanmıştır. İttihat ve Terakki Cemiyeti bütün Ortodoks nüfusu tahliye edebileceği tehdidinde bulunarak Yunanistan ile mayıs 1914 tarihinde göçün yapılması konusunda anlaşmaya çalışmışlar, Birinci Dünya Savaşı başlayınca bu girişim yarım kalacaktır.                  

İttihat ve Terakki yöneticileri son yüzyıl gelişimini göz önünde tutarak Lenin,Wilson, İngiliz,Fransız fikirlerinin de farkında olarak,  İstanbul merkezli Anadolu çevreli Türk ve Müslüman unsurlardan oluşan milli bir devletin oluşması gerçeğini fark etmişlerdir. Dünyanın gidişatının farkında olmaları, yeni bir millet oluşturma faaliyetine girişmelerine sebep olmuştur. Bu oluşumda Araplar hariç Anadolu’da yaşayan Müslümanlar tek millet sayılmışlardır.                  

Osmanlı Devleti’nde gayrimüslimlerin üst düzeyde devlet yöneticisi olmaları, ekonomik hayatta önde olmaları onların devlete bağlılıklarını cemaat olarak sağlamamıştır.Savaş sonunda kurulan cemiyetler ve yapılan faaliyetler bunu ortaya koymuştur.

Ali Öztürk

HaberKültür.Net