Yedi kıtanın üçünde adaletin, izzetin ve refahın hükmettiği çağları gördü bu dünya. Osmanlı süvârilerinin terkilerinde zaferler taşıdığı o günlere bakmanın hayatımızı ne kadar manidâr kıldığını yazmıştık evvelki yazımızda. Ve Osmanlı şiirine ilk temel taşını koyan bir şâir-i pür maârifi; Ahmedî’yi anlatmıştık. 

Şimdi ise Sultân-ı cihân ve hakân-ı dehr ve mâlik-i memâlik-i nesr ü nazm yani ki sâhib-i seyf ve’l-kalem efendimiz Kanuni Sultan Süleyman Han hazretlerinin devrine kanatlanacak ve kelimelerden âbideler vücûda getiren mutantan bir şairin çalkantılı hayatına eğileceğiz. 

*  *  * 

Bâkî, Fatih Camii-i şerifi müezzinlerinden Mehmed Efendi’nin evlâdındandır. Çocukluğu camilerde, serrâc(cami kandillerini yakmakla mesul vazifeli) çıraklığı yapmakla geçmiş, tahsil hayatına ise Karamanizade Mehmed Bey’in dizi dibinde başlamıştır. Şiir söylemeye ve Türkçeyi aruza, aruzu Türkçeye karmaya başladığı ilk gençlik yıllarında Zatî’nin Beyazıt’taki dükkanını keşfeder. Bu onun sanat câmiasına attığı ilk adımdır. Zati’nin yanında şiirini pişirir, kuvvetlendirir. Sonraları hocası Mehmed Efendi için söylediği “sünbül” kasidesi ile artık ehl-i şiire yön gösterecek bir şair olduğunu ispatlamıştır. 

Şöhreti Saray-ı Âmirenin surlarını aşıp Kanuni Sultan Süleyman Hanın kulağına varınca ikbal devri başlar Bâkî’nin. 

Saltanat dedikleri ancak cihân kavgasıdır

Olmaya baht ü saâdet dünyada vahdet gibi 

beytinde görüldüğü üzere enfes mısrâlar terennüm eden sultân-ı âlem onun arı duru dilini pek sever. 

Sinan’la başlayan muhteşemler asrı; Kemâlpaşazâde gibi, Ebussuûd Efendi gibi, Zenbilli Ali Efendi gibi âlimleri, Barbaros gibi, Seydi Ali Reis gibi, Turgut Reis gibi denizcileri, Selanikî gibi, Celalzâde gibi tarihçileri görmüştür evet. Bağdat dolaylarında Mehmed Fuzulî gibi bir şair sözü bal eylemektedir evet. Fakat pây-i tahta bir şiir sultanı gerekmektedir. Bâkî, aranan kandır. Kanuni Sultan Süleyman Hanın şiirlerini tanzîr etmekte, ona kasîdeler sunmakta, onun ilim meclisinde günden güne aydınlanmakta, günden güne parlamaktadır. 

1561 ekiminde dânişmend, 1563 yılında ise mülâzım olarak görürüz onu. 1564’ün nisan ayında ise 30 akçe ile Silivri’deki Piri Mehmed Paşa Medresesinde müderristir artık. İnişler, çıkışlar, entrikalar, iftiralar, azillerle geçen siyasî-ilmî hayatı boyunca pek çok makama getirilir. Mekke-i Mükerreme kadılığı, İstanbul kadılığı, Anadolu kazaskerliği, Rumeli kazaskerliği onun memur olduğu vazifelerin sadece bir kısmıdır. Çok isterse de şeyhülislamlık makamına eremez lakin. 

Uhdesine aldığı her vazifeyi bihakkın îfâ etmeye çalışır. Hoşsohbet, nüktedân, iyiliksever, açık kalpli, açık sözlü ve hırslı olduğunu anlatır eski kaynaklar. Hayatının temel felsefesini sağ elinin bınsırında taşımıştır yıllarca. Yüzüğünde; 

Fânist cihân der o vefâ nist

Bâkî heme ost cümle fânîst 

yazmaktadır. Bu: “Cihan fânidir ve onda vefâ yoktur. Bâkî yalnızca O’dur. Gerisi geçicidir.” demektir. Onu sözün sultanlığına yükselten yolda bu yüzükteki beytin derin katkıları olsa gerektir. 

Fermân-ı aşka can iledir inkıyâdımız

Hükm-i kazâya zerre kadar yok inâdımız

 

Baş eğmezüz edâniye dünyâ-yı dûn içün

Allah’adur tevekkülümüz, i’timâdımız

 

Biz müttekâ-yı zerkeş-i câha dayanmazız

Hakkun kemâl-i lûtfunadur istinâdımız

 

Minnet Hüdâ’ya devlet-i dünya fenâ bulur

Bâkî kalur sâhife-i âlemde adımız

 

Diyerek hayata, dünyaya, makama bakışını net şekilde dile getirmiştir. 

*  *  * 

1566’nın eylülünde Zigetvar’dan Kanuni Sultan Süleyman Hanın vefât haberi ulaşınca derin bir elemle ve büyük bir samîmiyetle kaleme aldığı meşhûr mersiyesi, adeta kelimelerle kurulmuş bir Süleymaniye gibidir.

Dört sultâna vâsıl olur Bâkî. Ömrü Devlet-i Âliyye’nin kâh pây-i tahtında kâh Halep’inde kâh Mekke-i Mükerreme’sinde geçse de namı İran’a ve Hindistan’a kadar varmıştır. Tarihler onu Sultanu’ş-şuârâ diye anmış ve Şeyhulislam Sun’ullah Efendi cenaze namazında şu beyti okumuştur: 

Kadrini seng-i musallâda bilüp ey Bâkî

Durup el bağlayalar karşuna yârân saf saf

 

Kubbede hoş sadâlar bırakıp gitmiştir vesselam. 

 

Ahmed Pak

HaberKültür.Net

 

Kaynaklar: 

1. Türk Edebiyatı: Ahmet Kabaklı, Cilt II, Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları

2. Resimli Türk Edebiyatı: Nihad Sami Banarlı

3. Baki: İskender Pala, Timaş Yayıncılık

4. Baki: Haluk İpekten, Akçağ Yayınları

5. Baki: Yrd Doç Dr Numan Külekçi, Toker Yayınları

6. Türkçenin Sırları: Nihad Sami Banarlı, Kubbealtı Neşriyat

7. Şairlerin Dilinden: İskender Pala, L&M Yayıncılık

8. Kronolojik Divan Şiiri Antolojisi: İskender Pala, Kapı Yayınları

9. Türk Tarihinde Osmanlı Asırları: Samiha Ayverdi, Kubbealtı Neşriyat

10. İslam Ansiklopedisi Cilt IV: İSAM